vrijdag 1 december 2017

LIEFDESCONFLICT BIJ GEBREK AAN STATEGIEËN?

Iets over Else Lasker-Schüler en een ijselijke barbaar
[Eerste publicatie in De Gids, jaargang 158, 1995]

Het merendeel van de gedichten die Else Lasker-Schüler als reeks onder de noemer ‘Gottfried Benn’ publiceerde, werd in 1913 en 1914 geschreven. Gottfried Benn had in 1912 zijn eerste gedichtenbundel gepubliceerd, Morgue und andere Gedichte; hij was toen zesentwintig jaar. Als inleiding op haar Benn-gedichten liet Else Lasker-Schüler in Die gesammelten Gedichte (1917) de volgende tekst afdrukken:

Doctor Benn
Hij daalt af in het gewelf van zijn ziekenhuis en snijdt de doden open. Een nimmerzat in het zich verrijken aan het geheime. Hij zegt: ‘dood is dood.’ Desalniettemin vroom in het niet geloven, houdt hij van de gebedshuizen, van dromende altaren, van ogen die van ver weg komen. Hij is een evangelische heiden, een christen met afgodskop, met haviksneus en luipaardhart. Zijn hart heeft een gevlekte huid en is uitgestrekt. Hij houdt van vacht, houdt van mede en van de grote bokken die op het bosvuur gebraden werden. Ik zei eens tegen hem: ‘U bent allerlei bitterzoet, louter rots, ruwe vlakte, ook bosstilte, en beukenootjes en struik en roodrode meidoorn en kastanjes in de schaduw en goudloof, bruine bladeren en riet. Of u bent aarde met wortels en jacht en veendamp en paardebloem en brandnetels en donder.’ Hij staat vastberaden, onwankelbaar, draagt het dak van een wereld op zijn rug. Als ik me verdanst heb, weet ik niet waar ik naartoe moet; dan zou ik een grijze fluweelmol willen zijn en zijn okselholte omhoog willen woelen om me erin te verbergen. Ik ben een mug en ben aan één stuk door voor zijn gelaat aan het spelen. Maar ik zou een bij willen zijn om rond zijn navel te kunnen zoemen. Lang voordat ik hem kende, las ik hem; zijn gedichtenbundel Morgue lag op mijn deken: huiveringwekkende kunstwonderen, doodsdromerij die contouren aannam. Pijnen sperren hun keel open en verstommen, kerkhoven gaan door de ziekenzalen en planten zich aan voor de bedden van hen die vreselijk veel lijden kennen. De kreten van de zwangere vrouwen uit de kraamkamers zijn tot aan de andere kant van de wereld te horen. Elk van zijn gedichten een luipaardbeet, een sprong van een wild beest. Het bot is zijn klauw waarmee hij het woord tot leven wekt.

Al voordat ze haar gedichten zelf aan het woord laat, is duidelijk hoezeer Else Lasker-Schüler de jonge dichter-arts Benn vereert, ophemelt, mysterieus en mythisch maakt, hoe ze niet slechts zijn poëzie maar vooral hemzelf aanbidt.
            De twee hebben elkaar vrij gauw nadat Morgue in 1912 verschenen was leren kennen. Else Lasker-Schüler was toen drieënveertig jaar oud, maar dat wist bijna niemand. Pas geruime tijd na haar dood in 1945 te Jeruzalem heeft men ontdekt dat ze zich altijd voor iemand van zeven of acht jaren jonger had uitgegeven. Ook Benn is ‘er ingetuind’. Zelfs in zijn Rede auf Else Lasker-Schüler, uitgesproken in 1952 te Berlijn,
zegt hij dat ze een jaar of tien ouder was dan hij. In werkelijkheid was hun leeftijdsverschil dus zeventien jaar. Kennelijk zag ze er ook werkelijk veel jonger uit. Benn beschrijft haar in zijn gedenkrede als iemand die haar gemeubileerde kamer als een klein meisje had volgestouwd met speelgoed, poppen, knuffeldieren en prullaria, iemand die klein en ‘jongensachtig slank’ was, met kortgeknipte pekzwarte haren en grote, levendige, ravenzwarte ogen. Daarenboven was ze altijd extravagant gekleed, behangen met goedkope sieraden en met aan haar vingers een veelheid aan ‘dienstmeisjesringen’: ‘Je kon toen maar ook nog later niet met haar over straat gaan, zonder dat iedereen bleef staan om haar na te kijken.’ Nadat hij in maart 1914 samen met Franz Werfel een voordracht van haar had bijgewoond, noteerde de achttienjarige, latere uitgever Wieland Herzfelde in zijn dagboek dat ze zo mooi was, ‘vol zinnelijkheid, ik wist heel goed dat ze al achtendertig was’, niet wetende dat ze al vijfenveertig was.
            Nu is het niet zo dat ze louter en alleen omgang had met mannen die jonger waren dan zij, maar zulke, niet louter erotische maar van haar kant zeker altijd intense contacten waren toch allesbehalve uitzonderingen. De arts Berthold Lasker, met wie Else Schüler in 1894 trouwde, was ouder. Maar bij haar tweede huwelijk, in 1903, was haar partner Herwarth Walden negen jaar jonger dan zij. Franz Marc, met wie ze druk correspondeerde, was elf jaar jonger, en Georg Trakl, die ze in Berlijn had ontmoet en die ze bewonderde, was achttien jaar jonger dan Else, die zich altijd Lasker-Schüler is blijven noemen (althans wanneer ze zich niet van zulke fictieve namen bediende als Jussuf, Prins van Thebe of Tino van Bagdad...).
            Het heeft er alle schijn van dat tussen haar talrijke verliefdheden en liefdes de affaire met Gottfried Benn die met het hoogst oplaaiende vuur, het langste nagloeien en, bijgevolg, die met de pijnlijkste wonden is geweest. Dat blijkt bijvoorbeeld uit haar brieven aan Franz Marc. Aan Marc schrijft ze wat ze Benn, op wie ze verliefd is, voor zijn verjaardag heeft gegeven: ‘Een graalsoldaat van hout, een trompetje van chocolade, een speelvlag uit mijn stad Thebe, een beker, een zilveren pennehouder, twee zijden doeken, een zegelstempel van agaat en veel, heel veel zegellak.’ En ze vermeldt dan ook nog welke tekst ze erbij heeft gevoegd: ‘Lieve koning Giselheer, ik wou dat je van kristal was, dan zou ik je hagedis willen zijn, of je zeester of je koraal of je vleesetende bloem.’ Maar meer nog blijkt de diepte en omvang van haar liefde voor de Morgue-poëet uit haar zestien Benn-gedichten (waarvan in dit nummer van De Gids een aantal in vertaling is opgenomen). De reeks bevat prachtig intense (liefdes)poëzie. Wanneer de gedichten bovendien in hun boekvolgorde worden gelezen, wordt de verschuiving van speelse verliefdheid naar verdieping en verlangen, naar jaloezie en uiteindelijk naar boosheid maar vooral wanhoop evident zichtbaar. Wat uit de reeks blijkt is dat de geliefde haar uiteindelijk afwees. Waarom?
            Vaak heeft men Gottfried Benn en Else Lasker-Schüler niet samen gezien. Het schijnt dat het na een ‘mislukte’ avond aan de Wannsee in 1913 uit was met het paar. Ze schrijft aan Franz Marc dat ze, sinds ze ‘Giselheer’ verloor, niet meer kan huilen en niet meer kan lachen: ‘Hij heeft een gat in mijn hart geboord. Dat bloedt niet, dat gaapt als de diepte van een uitgelopen oog. (...) Hij beweerde dat ik mijn wereld in G. geprojecteerd heb en dat hij niets van me begrijpt.’ Ze heeft hem met geschenken overladen, schrijft ze, en hij ‘schonk me een ontgoocheling’. Maar ook hier zeggen gedichten meer, zo niet alles. Else Lasker-Schüler schreef het kleine gedicht ‘Höre’, dat oorspronkelijk de ondertitel ‘Laatste lied voor Giselheer’ had, met daarin de schitterende formulering van (haar) jaloezie: ‘Ik ben je wegrand./ Zij die je schampt/ Stort neer.’ In oktober 1913 verscheen Benns tweede gedichtenbundel, Söhne. De bundel is opgedragen aan Else Lasker-Schüler: ‘Ik groet Else Lasker-Schüler: Doelloze hand uit spel en bloed.’ In deze bundel is ook het gedicht ‘Hier ist kein Trost’ opgenomen, dat zo begint:

Niemand zal mijn wegrand zijn.
Laat je bloesems maar verwelken.
Mijn weg stroomt en gaat alleen.

Een mokerslag is er niks bij. Aan hardheid en duidelijkheid laten Benns versregels niets te wensen over. Het zijn juist de aspecten die zij zo aan hem bewonderde, zijn bijna ijselijke onwankelbaarheid en onaantastbaarheid, die zich regelrecht tegen haar keren. ‘Als hij me nu zo zou zien,’ schrijft ze aan Franz Marc, ‘dan zou hij me liefhebben,’ want ‘hij houdt van alles wat dood is, wat hij kan opruimen. Zo'n barbaar!’ Als je Benns levenshouding al als strategie kunt beschouwen, is het in geen geval een strategie van maskerade en onvoorspelbaarheid, hoe Else Lasker-Schüler ook in een van haar gedichten rept van een ‘verraderlijke kunstenmaker’ die een los touw spande. Ze heeft van meet af vermoed en kunnen weten wat voor vlees ze in de kuip had. In dat opzicht is ze dan ook niet bedrogen uitgekomen. Ik denk dat dit ook een van de voornaamste redenen is dat zij nog in 1917 (Gottfried Benn is dan al enkele jaren getrouwd en vader van een dochter) zon allesbehalve rancuneuze tekst aan haar Benn-gedichten vooraf laat gaan. En ook naderhand, als zij meer en meer wordt geconfronteerd met haar joods-zijn, als hij even de kant van de bruinhemden kiest om vervolgens een ‘interne emigrant’ te worden, terwijl zij in Jeruzalem verblijft en niet meer terug kan, ook dan wordt Gottfried Benn niet voor eens en altijd door haar verguisd. En zelf is ze al helemaal niet strategisch te werk gegaan in haar amoureuze toenaderingen. Gottfried Benn moet zich binnen de kortste keren volkomen door haar bedolven hebben gevoeld, overladen met cadeautjes, gedichten en andere liefdesbetuigingen. Door zich zo onverbiddelijk aan hem te geven, ontnam ze hem elke ademruimte. Hem bleef dan ook slechts de mogelijkheid van een niets aan duidelijkheid overlatende bevrijdingsslag uit haar omstrengeling. Een compromis of het bereiken van een balans was in deze (liefdes)machtstrijd van zulke zich extreem profilerende individuen ondenkbaar. Die strategieloze overgave van haar heeft er ook bij Benn toe bijgedragen dat hij altijd - het klinkt paradoxaal - alleen met liefde aan hun tijd, aan haar en aan haar gedichten heeft teruggedacht. ‘Het was opmerkelijk dat haar geestverwanten niet dat in haar zagen of wilden zien wat ze qua niveau was. De oorzaak daarvan ligt in het diepste wezen van Lasker-Schülers werk. Dat heeft een exhibitionistische trek, daar valt niet aan te twijfelen, ze exponeerde haar grenzeloze hartstocht, burgerlijk gezien, zonder moralisme en schaamte.
            Met andere woorden, ze nam de grootse en onverbiddelijke vrijheid geheel en al over zichzelf te beschikken, zonder welke kunst immers niet mogelijk is.’ Aldus Gottfried Benn over de ‘zwarte zwaan’. Of begrijpt hij eigenlijk nog steeds niets van haar, zoals hij in 1913 te kennen gaf, en heeft hij het gewoon weer over zichzelf en zijn eigen kunstenaarschap, deze bijna zesenzestig jaar oude radardenker (inmiddels voor de derde keer getrouwd, nu met een vrouw van bijna dertig jaar jonger dan hijzelf), tijdens een gedenkavond zeven jaar nadat Else Lasker-Schüler op bijna vijfenzeventigjarige leeftijd in Jeruzalem gestorven is. ‘16.11.52 - Lieber Herr Oelze, (...) Ik vertoon me aanstaande zaterdag in het British Centre voor de 1ste keer sinds 20 jaar aan het Berlijnse publiek: 10 minuten over de Lasker-Schüler, gedenkavond, was tenslotte ooit mijn vriendin, 1912.’ Macho!
 
Intussen: levert de affaire die Else Lasker-Schüler met Gottfried Benn had mij voldoende gegevens om iets vast te stellen over de wijze waarop zij zich in en door het (haar of wiens?) leven bewoog? En stel dat ik nog veel meer over Else Lasker-Schüler ‘weet’, van alles en nog wat over haar huwelijk met Herwarth Walden bijvoorbeeld, over haar arrestatie door de Zwitserse vreemdelingenpolitie, over al die hotel- en pensionkamers die ze bewoonde, over haar reizen naar Palestina, over haar familie, over hoe zij als joodse het jodendom beleed of zag, kan of mag ik dan, op grond van de teksten en tekeningen van Else Lasker-Schüler maar vooral op grond van berichten over haar levenswandel uit de derde, vierde of vijfde hand, als een psycholoog van de koude grond conclusies trekken over haar al dan niet tot geluk leidende ‘strategieën’? Zou ik mogen zeggen, zoals een van haar biografen het kennelijk zonder aarzelingen doet, dat de redding van deze ‘eeuwig verliefde’ haar vlucht was ‘in het fantastische spel van haar verbeelding, de gedaanteverwisseling van haar empirische persoon in een soort poëtische incarnatie’, dat ‘de ingrediënten van haar leven grote vroomheid en deemoed waren, verlangen naar liefde en geborgenheid, verlangen naar de dood en angst, levenslust en vertwijfeling, hulpvaardigheid en eergevoel, een impulsief temperament met onuitputtelijke humor, een niet aflatende drang naar vrijheid en avontuur, kinderlijkheid en naïef vertrouwen, eeuwig ongenoegen met de feiten van de realiteit’ en dat zij ‘haar eigen maatstaven’ had? Zoiets zou ik niet kunnen en niet willen kunnen! En ik begrijp niet eens dat anderen het durven... Aan de lopende band worden socio- en psychogrammen van in de literatuurgeschiedenis bijgezette auteurs opgeworpen, ontworpen op reeds bestaande socio- en psychogrammen. Want, laten we eerlijk zijn, in bijna honderd procent van deze proeven van kunstenaarsleven-interpretatie gaat het om veredeld, dat wil zeggen al dan niet met raffinement gemaskeerd geëxcerpeer. Nu is aan de nieuwsgierigheid naar de individuele mens, en zeker ook naar de mens in, achter, voor, boven of onder zijn kunst, niets menselijks vreemd. Maar in plaats van dat biografen levens weer ademruimte en hartritme geven, levens openen, openen ze meestal de lijken om, ze definitief aan stukken snijdend, te proberen te achterhalen waardoor en hoe het leven eruit geweken is. En dan vraag ik me af, in navolging van Elias Canetti, of er onder degenen die hun comfortabele, veilige, rechtlijnige academische leven bouwen op dat van een schrijver die in ellende en vertwijfeling heeft geleefd, ook maar ééntje is die zich schaamt.
            Else Lasker-Schüler: had ik haar écht gekend, dan had ik nog minder uitspraken over haar durven doen. Nu ken ik onder meer haar gedichten voor Gottfried Benn. Bijzonder mooie gedichten. Maar misschien geniet ik onder meer van die gedichten omdat ik lekker buitenstaander kan blijven van een menselijk drama? Was ik Benn geweest, ik had eveneens schielijk mijn biezen gepakt. Zeker weten. Voor Else Lasker-Schüler ‘werden leven en poëzie identiek’, aldus Margarete Kupper, alsof daarmee een of andere ideale situatie werd bereikt, terwijl het zowel inzake leven als poëzie een van de grootste strategische blunders betreft die een mens kan maken (of moet ik zeggen: ‘overkomen’?). Gelukkig is het Else Lasker-Schüler juist niet gelukt leven en poëzie te laten samenvallen. Gelukkig? Voor wie of wat? Voor de poëzie? Maar wat is die nu zonder leven?


literatuur
Gottfried Benn, Briefe an F.W. Oelze (1950-1956), Fischer, Frankfurt a.M. 1982.
Gottfried Benn, Gesammelte Werke in der Fassung der Erstdrucke, Fischer, Frankfurt a.M. 1982.
Jakob Hessing, Else Lasker-Schüler, ein Leben zwischen Bohème und Exil, Heyne, München 1987.
Erika Klüsener, Else Lasker-Schüler, Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1980.
Else Lasker-Schüler, Sämmtliche Gedichte, met een schets van haar leven door Margarete Kupper, Kösel, München 1977.
Klaus Theweleit, Buch der Könige (I), Stroemfeld/Roter Stern, Berlijn 1988.


zondag 26 november 2017

TERUG NAAR DE VRIJSTAAT

Zo, Bourdieu genoeg gelezen – die mag, na een kleine week bij me in huis te hebben gebivakkeerd, naar het antiquariaat. Niet omdat ik de lectuur van zijn sociologische uiteenzettingen over ‘het literaire veld’ inhoudelijk onbeduidend vond, integendeel, maar het besef ervan is voldoende. Als literair auteur weet je intuïtief dat je zoiets voor interessante feitelijke kennisgeving moet aannemen, om dan haken slaand als een haas naar je vrijstaat terug te keren. Overigens was het besef van niets dan aantrekkende, afstotende, stuwende en duwende krachten in of van dat literaire veld al lang ruimschoots bij me aanwezig, Bourdieu bevestigde het vooral met zijn sociaalwetenschappelijke analyse.
            Voor zo’n socioloog behoort het toevlucht zoeken tot de of, beter, je vrijstaat uiteraard ook weer tot de bewegingen in het literaire veld. Er is, sociologisch gezien en gedefinieerd, geen ontkomen aan. Maar zo was wat Bourdieu at en verteerde voor een biochemicus een complexe zaak van het metabolische veld en toch at Pierre, hoogstwaarschijnlijk meer dan eens zonder over zijn stofwisseling na te denken en hopelijk vaak met smaak, zoals hij op een gegeven moment deel uitmaakte van een voor oncologen boeiend veld dat hij ten slotte noodgedwongen moest verlaten. En zo zijn het in de optiek van Richard Dawkins simpelweg – ondanks de complexiteit ervan – zelfzuchtige genen die uitmaken wat ik doe en laat; ik kan daar, uit de aard der zaak, niet lang mee zitten.
            De eigen vrijstaat, dat is in dit geval het gewoonweg doen, maken, scheppen. Voordat je die staat (weer) bereikt, moet je je wel kunnen losmaken van het denken in en het zien van allerlei ‘velden’ die niets anders doen, want die niets anders kunnen dan jou erin positioneren en bepalen.
            Soms kan dat literaire veld je als schrijver zelfs lam leggen (in dat literaire veld, welteverstaan, want ook verlammingsverschijnselen zijn er krachten), bijvoorbeeld wanneer iemand publiekelijk iets onaangenaams over een werk van je heeft gezegd, maar net zo goed wanneer je werk op een positieve wijze in de schijnwerpers komt te staan en er op grond daarvan als vanzelfsprekend wordt verwacht dat je er in het openbaar een auteurssmoel bij levert. Niets is zo artisticiteitszaaddodend als het pasteuze bewustzijn van het literaire veld. (Er zijn schrijvers die in en dus met het literaire veld getrouwd zijn, figuurlijk, maar soms ook letterlijk. Ik moet er niet aan denken.)
            Haken slaan dus. Ik ga daarbij vaak even langs bij een of twee ooms of oudooms van de artistieke tak van mijn mensenfamilie. Culturele dwarsliggers uiteraard.
            Zo kwam ik na Bourdieu weer eens uit bij Gottfried Benn, en wel bij een radiogesprek uit de zomer van 1954, tussen hem en de literatuurhistoricus Hermann Kunisch. Nadat ik het gesprek een eerste keer had beluisterd, kwam ik op het internet al gauw terecht bij een publicatie erover, geschreven door Michael Ansel, een Duitse literatuurwetenschapper, en gepubliceerd in het blad Zeitschrift für Germanistik (17/1 - 2007). In zijn inleiding zegt Ansel dat zowel de dichter als de literatuurhistoricus zich naderhand ontevreden uitlieten over dat radiogesprek, beiden vonden dat de ander niet genoeg open stond en een echte dialoog, laat staan een overeenstemming onmogelijk maakte. Máár, zo vervolgt Ansel bijna handenwrijvend, wij in onze tijd zijn in staat dat heel 

anders, juist tegenovergesteld te zien, de waarde van dat gesprek zit juist in – daar komt het op neer – het spanningsveld ervan, en hij kondigt aan dit te gaan uitleggen op basis van… de veldtheorie van Bourdieu. Zie je wel? Er is geen ontkomen aan.
            Hoe dus als artistiek auteur of als schrijvende kunstenaar wél te ontkomen aan de veldtheorie van Bourdieu? Volgens mij geeft Gottfried Benn in dat radiogesprek daar, avant le champ littéraire, een paar tips voor.
            Dat het gesprek inderdaad iets wreveligs van beide kant heeft komt volgens mij trouwens doordat de dichter het ervaart als een verhoor en zich dus in de verdediging gedrukt voelt, en doordat de professor hem als dichter blijft benaderen, terwijl Benn op dat moment niet aan het dichten is, dus geen dichter is… Hij had hem, zeker op een gegeven moment, moeten benaderen als lezer van poëzie. Enfin.

‘Een dialogische kunst bestaat voor de dichtkunst helemaal niet,’ aldus Gottfried Benn (– ‘für Dichtung’ zegt hij; in het Duitse taalgebied omvat dat begrip vaak meer dan alleen de poëzie). Voor Benn is het gedicht als kunstwerk iets wezenlijk monologisch. Let wel: hij heeft het over het gedicht, niet over de dichter. En er zijn mensen die willen, vraag niet waarom, zegt hij, zoiets maken, scheppen, tot stand brengen, iets monologisch dus. En bij, tijdens, in dat maken gaan deze makers kortstondig in wat ze maken op, vallen ze er even volledig mee samen. Dát, die belevenis zoeken ze. Het klinkt vaag, maar hoe kan het anders.
            De professor komt dan met een gedicht van August von Platen, dat inhoudelijk pessimistisch, nihilistisch of negatief is (kort samengevat: het leven is uiteindelijk niets), maar dat door zijn uitdrukkingsvorm juist mooi is. Dus, zegt de professor min of meer vragenderwijs, ‘de vorm bevrijdt zich van de zwaarte van haar inhoud…’
            Nee, antwoordt Benn, veeleer vult de vorm zich ermee, ze (ver)draagt haar inhoud en tilt die naar een andere sfeer waarin zoiets als inhoudszwaarte niet meer bestaat…
            En nu komt het, wat mij betreft: de professor merkt op dat een lezer van zo’n geslaagd gedicht, zoals dat van Von Platen, een dergelijke belevenis al lezend eveneens kan, ik zou zeggen: m e e m a k e n. Met andere woorden, daarmee heeft de dichter toch wel degelijk ook de ander bereikt?
            Waarop de dichter murmelend opmerkt: ‘Maar gelooft u dat dit de dichter gelukkig maakt? Die is ver weg…’ ('weit hinaus')

Vanzelfsprekend voelt een schrijver (immers meestentijds ook maar een psychisch en sociaal wezen) zich vereerd met erkenning, met een literaire onderscheiding, zoals hij zich gekrenkt kan voelen door het uitblijven ervan. Maar in de grond van zijn hart, ziel, amandelkern of wat dan ook weet hij dat het daar niet om draait en nooit om zou moeten draaien, want dat dat iets van het almaar kakofonisch dialogiserende literaire veld is. Het geluk is voor hem elders, ver weg daarvan…

            Eigenlijk is het jammer, denk ik weleens, dat een gedicht vermenigvuldigbaar is, dat het niet zoiets eenmaligs is als een schilderij of een tekening: het zou voor enkele essentiële schiftingen kunnen zorgen. Hoe dan ook, voor een dichter (als Benn) is het literaire veld een randverschijnsel dat slechts bestaat voor en na het gedicht. Ertussenin, in het gedicht zelf, gaat het er niet om van anderen te winnen of de beste te zijn, wat (literatuur-)sociologen ook mogen beweren. Daar, dat is de vrijstaat.

donderdag 23 november 2017

RUDI LOVES TRACEY

Verbijsterd word ik door allerlei fenomenen in de trendy wereld van de hedendaagse kunst al lang niet meer, verontwaardigd raak ik er steeds weer door.
            In De Groene Amsterdammer van deze week (jrg. 141, nr. 47) heeft Rudi Fuchs het over een penseelschildering of -tekening van Tracey Emin. Hij is er nogal lyrisch over. Volgens hem is ‘elke lijn of verknoping van lijnen […] een samenvatting of afkorting van wat ze wil uitdrukken. [– Wat staat daar eigenlijk?] Het lijken rommelige lijnen, gevlekt en geveegd, maar naarmate je meer van die stenografische bladen ziet, raak je gewend aan hun eigenaardige uitdrukking.’
            Ik laat hier een detail zien van een screenshot (van mijn eigen pc-scherm) van het betreffende Groene-stuk online, simpelweg omdat zo nadrukkelijk het copyright onder het plaatje staat vermeld en ik de jongens en meisjes van de internationale kunsthandel voor geen cent vertrouw:

Ik vind het een rommeltje, gemaakt door iemand die absoluut niet kan tekenen. Maar voor Rudi Fuchs is het ‘een wonderlijk teder blad.’
            ‘Als je er in die modus naar kijkt, die van de tederheid als sentiment, zie je’ zegt hij vervolgens… Ja, zo lust ik er nog wel een paar! Als ik in de modus van filatelist in een vuile onderbroek kijk, zie ik een fraai eerstedagsstempel…
            Maar in die ‘modus’ dus, zie je, aldus Fuchs, ‘dat we van bovenaf op een bed kijken – alsof je ernaast staat.’ Ik vraag me af of je daar die of welke andere emotionele modus überhaupt voor nodig hebt. Daarbij word ik overigens lichtelijk afgeleid door het retorische trucje je > we > je.
            Vervolgens heeft hij het over ‘de vorm van het zachte witte volume’, de ‘zachtgrijze donkerte’ eronder en het effect ervan. Om tot de conclusie te komen: ‘Dit was een doodsbed. Wie daar ligt is de moeder van Tracey. Een stille ontslapene die stilte achterlaat. Ze is eerder dit jaar gestorven. In deze afscheidsbrief beven de lijnen daarom van tederheid. Midden op het toegedekte lichaam ligt een boeketje bloemen dat in lijnen getekend is die wel fris gekruld zijn.’
            Ik inspecteer het beeld nog eens nauwkeurig, maar ontdek geen aanwijzing over de ‘afgebeelde’ noch over de datum van een gebeurtenis. Een gelaat is beslist niet als gelaat herkenbaar. En dat boeketje ‘bloemen’? Wellicht dat die in een lichte tint geflanste krullen bloemen moeten voorstellen, maar wat zijn dan die dingen die met haast zwarte contourlijnen zijn aangeduid? Waarom heeft Fuchs het dáár niet over? Misschien omdat hij er in zijn modus ‘van de tederheid als sentiment’ blind voor is? Mij doen ze denken aan een orgaan of aan stukken van organen…, alsof iets wat binnen in dat bedekte lichaam hoort, er bovenop is gelegd. Dus wel weten dat de moeder van de kunstenares zus en zo, maar uitgerekend dit onbesproken laten.

Dat is allemaal nog tot daar aan toe. Rudi Fuchs kent Tracey Emin natuurlijk persoonlijk en privé, dus hij weet van alles van haar wat mij volstrekt onbekend is. Rudi Fuchs was van 1993 tot 2003 directeur van het Amsterdamse Stedelijk Museum. Een van de laatste grote exposities onder zijn hoede in dat museum had als titel ‘Ten Years Tracey Emin’. Fuchs schreef zelf de tekst voor de catalogus. Hij schafte voor het museum ook een werk van haar aan, op de site van het SM te vinden onder ‘aanwinsten’: een door de kunstenares in haar door Fuchs hierboven omschreven stijl geschetst hart (in de clichévorm) met daarin in handschrift de tekst: You Forgot to Kiss My Soul, tevens titel van het werk dat heel hip in neonbuisjes werd uitgevoerd. Het werk werd, voor zover ik het heb kunnen nagaan, geproduceerd in een oplage van drie exemplaren. In 2010 ‘deed’ een van die exemplaren nog 34850 Britse ponden bij Christie’s. Verder schreef Fuchs ook een van de teksten voor de boekpublicatie Tracey Emin – Works 1963-2006, uitgegeven door Rizzoli in New York.
            Met andere woorden: Fuchs is een Eminkenner en -adorant. Hoe kan het anders dat hij Emins tekenkunst opeens zo ongegeneerd naast dat van Rembrandt durft te houden?

‘Hij keek scherp en met kennelijk groot geduld,’ zegt hij over Rembrandt naar aanleiding van diens ets van zijn moeder. ‘Hij kon dat ernstige, bedachtzame gelaat zo fijnzinnig vastleggen omdat hij het goed gezien had. Hem interesseerde de eerlijkheid ervan. Zijn moeder flatteus maken wilde hij niet. Zo deed Tracey het ook.’
            Het verschil is alleen dat Tracey – zie je hoe amicaal Fuchs met haar verkeert? – helemaal niets flatteus of mooi of liefelijk of innemend kan weergeven… Bovendien gaat het in kunst helemaal niet om eerlijkheid, maar om iets anders.
            Waar het wél om eerlijkheid zou moeten gaan? In de kunstwereld. Maar hoe kan dat wanneer al die musea voor moderne kunst (lees: allen die er belang bij hebben) er jaar in jaar uit, ja, praktisch dagelijks hun best voor moeten blijven doen om al hun ‘aanwinsten’ van de afgelopen decennia, al die stenen, die neonbuizen, die Brillodozen, die kramakkelige installaties in hun magazijnen op zijn minst waardevast te houden, waarbij ik zowel op de geldelijke als de symbolische waarde ervan doel? Knollen voor citroenen, katten en oude wijn in nieuwe zakken verkopen, en liefst ook nog zelf geloven dat je dat niet doet.

dinsdag 21 november 2017

OM HOPELOOS HULPELOOS BIJ TE WORDEN - OF JUIST NIET



Besloten die vaak genoemde tekst van de Franse socioloog Pierre Bourdieu (1930-2002) eens zelf, dus integraal te lezen[*]: over ‘Het literaire veld’ (‘Le champ littéraire’, 1991/92). Dit naar aanleiding van de opmerking of, beter, de aantijging die ik las in een landelijk dagblad: dat wie tegenwoordig Nederlands studeert niet meer lekker literatuur mag lezen maar zich in plaats daarvan moet ‘verdiepen in de theorie van de sociologische reflexiviteit van Pierre Bourdieu’.
            Ik weet niet hoe het er tegenwoordig op faculteiten aan toe gaat waar Nederlandstalige literatuur wordt onderwezen, ik weet niet eens hoe dat vak of vak-onderdeel officieel wordt genoemd, ik weet ook niet of dat vroeger net zo heette, simpelweg omdat ik zelf ooit werd opgeleid in een heel ander soort ‘academische’ wereld, die van een kunstacademie. Meer dan eens gaan mensen, wanneer ze me aanspreken in mijn hoedanigheid van literair schrijver, er klakkeloos van uit dat ik een studie Nederlands zal hebben gevolgd. Ook in het hoofd van Pierre Bourdieu lijkt de gedachte nogal ver te zoeken dat schrijvers voor hun noodzakelijke broodwinning werk buiten het literaire ‘veld’ verrichten. Heel wat schrijvers, zegt hij, kunnen alleen maar schrijver zijn door er een ander beroep op na te houden. Maar, merkt hij dan op, die dubbele status (Gottfried Benn zou dat het ‘dubbelleven’ hebben genoemd) heeft zo zijn persoonlijke voordelen: door lector of redacteur te zijn bij een uitgeverij of werkzaam te zijn bij iets wat er connecties mee heeft, zoals de journalistiek, de televisie of de radio, krijgt hij de mogelijkheid zich dicht bij de kern van het ‘milieu’ te positioneren, daar ‘waar de informatiestromen circuleren die deel uitmaken van de specifieke competentie van de schrijver en kunstenaar, waar contacten aangeknoopt worden en protectie kan worden verkregen ten gunste van de mogelijkheden tot publicatie [enzovoort].’
            Ik noemde al Gottfried Benn: arts voor geslachts- en huidziekten. Ik denk onder meer aan Franz Kafka: jurist bij een verzekeringsmaatschappij. Wallace Stevens: verzekeraar. William Carlos Williams: kinderarts. Witold Gombrowicz: bankemployee in Buenos Aires. En niet iedereen wil(de) dat ‘andere’ beroep zo gauw mogelijk kwijt; misschien is schrijver zijn juist helemaal geen echt beroep, want een bakker die geen brood verkoopt is spoedig bakker af terwijl zijn broden schimmelen, terwijl een schrijver die geen boek verkoopt daarmee nog steeds een zeer productieve schrijver van frisse dingen kan zijn…
            Maar dit voorafje terzijde. Net zo min als dat ik een neerlandicus of een taalkundige ben, ben ik een socioloog. Ik werk me dus met andere dan sociologenkennis door Bourdieu’s tekst, laat vakjargon en wetenschappelijke chicanes en tournures zo veel mogelijk voor wat ze zijn, om te menen te mogen concluderen dat het nogal wiedes is wat Bourdieu daar beweert: dat het literaire ‘veld’ een ‘veld’ van allerlei krachten en machten is, van economische belangen, van status en prestige, van sociale inschattingen, van strijd om de juiste, de beste, de ware, de enige literatuur, van het volkse en het hogere, van het intellectuele en het boerse, van het behoudende en het vernieuwende, van het noemmaarop versus het roepmaarwat… Er zijn lieden in het literaire veld die zich er thuis lijken te voelen als een vis in het water en er zijn er die zich bij het zien daarvan juist als een vis op het droge voelen. Het literaire veld is de onvermijdelijke schikking en verschrikking. Zelfs als je je er als schrijver verre van wilt houden of je je aan de rand ervan wilt ophouden, neemt het literaire veld genadeloos bezit van je. Het is een uitermate schrale troost, maar een niet erkende, op zijn ene paar schoenen rondsloffende schrijver is net zo onderdeel van het literaire veld als de gevierde bestsellerauteur-miljonair met een verzameling schoeisel die de collectie van Imelda Marcos naar de kroon steekt.
            Je kunt het zo gek niet bedenken, elk sociologisch te duiden gegeven speelt een rol in het literaire veld. Neem literaire prijzen. Die zijn toch vooral, zo niet geheel en al afhankelijk van jurysamenstellingen die weer afhankelijk zijn van positioneringen in het literaire veld? Denk eens aan de Nobelprijs voor de literatuur. Wie zijn de leden van de Zweedse Academie, en waarom, waardoor, waartoe zijn ze dat, onder het motto Snille och Smak? Wat kunnen zij met hun achttienen lezenderwijs behappen? Welke talen allemaal? Zou iemand van het gezelschap toevallig Birmaans (32 miljoen mensen die het spreken), Pools (40 miljoen) of Nederlands (23 miljoen maal als eerste en nog zo’n 5 keer miljoen als tweede taal) kunnen lezen? Of moeten ze zich oriënteren op wat er in het Engels, Duits of Frans is geschreven of vertaald? En zo ja, wát wordt er waarom in een of in een paar van die talen vertaald? Hoogstwaarschijnlijk iets wat al een dominante positie heeft veroverd in het literaire thuistaalveld, in geen geval iets waarvan men in de moedertaal nooit heeft gehoord. Hoe kon het op die positie daar terechtkomen? Enzovoort. En hiervan afgezien: toen de allereerste Nobelprijs voor literatuur werd uitgereikt (aan Sully Prudhomme in 1901) telde de wereldbevolking 1,8 miljoen levende zielen, in 1950 (Bertrand Russell) waren dat er 2,5 miljoen, en inmiddels (Bob Dylan) zijn het er 7,5 miljoen; de wereldbevolking is tijdens mijn eigen leven tot nu toe verdrievoudigd! Zou dat niet betekenen dat er een evenredig of in elk geval aanzienlijk, dus nog minder dan ooit te overzien aantal ‘serieus te nemen’ kandidaten is ontstaan? Waar men het recht vandaan meent te halen om er elk jaar één schrijver of iemand die erop schijnt te lijken uit die menigte te kunnen pikken, lijkt al een raadsel wanneer je ziet wie er allemaal niet die prijs hebben gekregen. Maar dat recht bestaat wel degelijk, want het is het recht van het literaire krachtenveld. En dat krachtenveld kan nu eenmaal niet zonder winnaars en vooral verliezers. Bourdieu wijst er overigens terecht op hoe in bepaalde tijden en stromingen of opvattingen ook ‘verliezers’ (bijvoorbeeld qua verkoopsucces) zichzelf juist weer als eigenlijke, morele of literaire winnaars kunnen beschouwen.
            Of – nee, en: en neem de afkomst, dat wil zeggen, het door geboorte bepaalde ‘milieu’ van de schrijver. Ik las ergens dat Pierre Bourdieu zich nooit helemaal senang heeft gevoeld in de wetenschappelijke wereld waarin hij vertoefde, simpelweg omdat hij werd geboren als zoon van een postbode in een boerengemeenschap aan de rand van de Pyreneeën: niet omdat hij zich schaamde voor zijn afkomst, maar omdat daarmee op de een of andere manier de afstand als nooit meer overbrugbaar aanvoelde met de jongens en meisjes uit de hogere en hoogste klassen. Als je dat niet begrijpt of er zelfs over schampert – Pierre du facteur werd immers een van de vooraanstaande Franse intellectuelen –, kom je uit een heel ander milieu dan het mijne.
            En dan heb ik het nog niet over het voorkomen, het geslacht, het uiterlijk, de huidskleur, het karakter van de individuele schrijvers. Of over de tijd en de conjunctuur waarin ze het geluk of juist de pech hebben hun werk te mogen doen. En zelfs binnen de korte tijdspanne van een enkel mensenleven… De begrafeniskosten voor Rembrandt van Rijn bedroegen 15 gulden en niemand kent de exacte plek van zijn graf.
            En uiteraard spelen de krachten van het literaire veld niet alleen rondom de literaire werken, om de romans en gedichten heen hun spel, maar ze doen dat tevens in die werken, ook of zelfs juist als die werken zich aan dat veld proberen te onttrekken middels vorm, thematiek of beide. Het lukt je simpelweg als mens niet en dus ook als schrijver niet om aan je tijd, de enige die er voor je is, te ontkomen. Zo is het momenteel technisch heel goed mogelijk om een stilleven à la Kalf of Heda uit de zeventiende eeuw te schilderen: we weten beter dan ooit welke pigmenten, welke materialen, welke technieken men destijds gebruikte, maar een nieuw ‘zeventiende-eeuws’ stilleven valt voor het oog van een geoefende kijker vrijwel meteen door de mand. En Prerafaëlieten blijven schilders uit en van het Victoriaanse Engeland omdat er vóór Rafaël geen prerafaëlieten zijn geweest.

Het lijkt me dan ook niet anders dan vanzelfsprekend dat studenten die zich met het bestuderen van literatuur bezighouden, van dit alles op de hoogte worden gebracht. Zo moeilijk kan dat niet zijn en zoveel tijd hoeft dat niet in beslag te nemen, al denk ik dat het inzicht van tijd tot tijd zal moeten worden ververst, het lezen van literatuur en het beschouwen van kunst vindt immers zijn grootste genot in de nogal sensationele indruk elders te geraken dan waar je in feite op hetzelfde moment ligt, zit of staat.

Bourdieu’s tekst lezend dwaal ik met mijn gedachten niet zozeer af als wel verder. Want Bourdieu is een socioloog. Hij beziet het literaire veld met een sociologenblik. Maar je kunt dat hele veld of dat van een enkel schrijverschap evenzeer bezien met een psychologenblik of met de blik van een bioloog, een fysicus, een chemicus. Door het sociologische veld dringen allerlei andere krachtenvelden. Er komen allerlei vragen in me op. Zoals hoe toevallig het is dat ik bij gelegenheid me ‘schrijver’ noem of zo genoemd word. Dat ik op mijn negentiende naar een kunstacademie ging in plaats van naar een universiteit om Nederlands te studeren, is een kwestie van toeval geweest: vanwege mijn leeftijd kreeg ik toen nog wel uitstel van militaire dienst voor een hogere beroepsopleiding, maar niet meer voor een universitaire studie. Zou ik anders ook gedichten en romans zijn gaan schrijven en publiceren, of zou ik juist schilderwerk zijn gaan exposeren? Zou ik trouwens niet succesvoller als paleontoloog hebben kunnen worden dan dat ik nu als literair auteur ben? Rond mijn dertiende droomde ik er met open ogen van in de Tegelse kleigroeven te vinden wat de beroemde Dubois, die op Java zijn ‘pithecanthropus erectus’ vond en zelf in ongewijde aarde op het kerkhof van Venlo werd begraven, er hoopte te vinden… Ik schreef complete hoofdstukken van boeken over prehistorische mensen over in schoolschriften en tekende de tekeningen erin na. Andersom: hoeveel mensen zouden er niet rondlopen die boeiende romans hadden kunnen schrijven wanneer het toeval hun neus niet een volstrekt andere kant op had gezet? In hoeverre zijn we in alle opzichten gepredisponeerd? In zoverre als het toeval bestaat, lijkt me. En als het toeval bestaat, bestaat het altijd voortdurend en overal. Wellicht, denk ik weleens, als mijn vader in die meimaand lang geleden een kwartiertje eerder of later met mijn moeder had gelegen, zoals dat Bijbels heet, zou ik niet zijn geweest wie ik ben, dus was ik er niet geweest. Wat als ik een lagere stem zou hebben gehad, linkshandig was geweest en éénmetertachtig zou hebben gemeten? Wat als Harry Mulisch Jaap Jongeneel had geheten?
            Hoogst deprimerend, zou je denken, iets om hopeloos hulpeloos bij te worden, al die velden, al die krachten, al dat toeval of die ‘contingentie’ zoals dat geloof ik heet in bepaalde wetenschappelijke ‘discoursen’. En toch is het dat niet, meen ik. Althans wanneer je het allemaal ver genoeg op je laat inwerken, zo lang namelijk tot de hond of de slang als het ware in de eigen staart hapt. Want is bijvoorbeeld de veldtheorie van Pierre Bourdieu niet ook weer deel van een of meerdere ‘velden’? En weten we niet op zijn laatst uit de moderne deeltjesfysica dat de waarneming het waargenome beïnvloedt? In elk geval is en blijft het een onderdeel van het typische menselijke veld van al te menselijke concepten. Is Bourdieu, zoon van een postbezorger, niet net zo veel en net zo weinig mens als ik, zoon van een machinebankwerker en naderhand vertegenwoordiger in zoetwaren? Of als Witold, kind uit een geslacht van Poolse landadel, Gottfried de Pastorensohn of de als kind voor eens en altijd van het grootgrondbezit van zijn familie verdreven Vladimir? Of als mijn uit Valkenswaard afkomstige slager in de Pretoriusstraat?
            Maar hiervan afgezien: het is mijn zalige ervaring dat al deze inzichten, hoe behartigenswaardig haar bevindingen ook mogen zijn, er niet meer toe doen (of er niet meer toe schijnen te doen, wat op dat moment hetzelfde is en er dus niet toe doet) bij het waarlijke genot van het waarlijke, concrete maken, schrijven of schilderen, wat altijd ook een waarlijk lezen of beschouwen is, zoals het omgekeerde, dus het lezen of beschouwen, als het waarlijk is, ook altijd een (mee)maken is. Uiteraard weet iets ergens in me, wanneer ik voor een Vermeer sta, nog steeds dat ‘ook vanwege de belasting van zijn kinderen, terwijl hij van zichzelf geheel niet over middelen beschikte,’ de schilder ‘zozeer in razernij en verval’ raakte, ‘dat hij in één of anderhalve dag van een gezonde toestand overging in de dood’, en dat zijn straatje en zijn kamers er zijn zoals ze er alleen in de zeventiende eeuw waren, maar momenten lang is het me mogelijk er desondanks volledig in op te gaan, en, wellicht nog belangrijker want ingrijpender, nog uren erna kijk ik door de ogen van de man die dat schilderde, niet alleen naar het licht op muren en door vensters, maar ook naar dat in bijvoorbeeld het interieur van een elektrische tram. Dan kunnen dus alle veldtheorieën me de pot op; maar dat is weer verkeerd geformuleerd, want ze bestaan dan simpelweg niet. Dus weten ze ook niet dat ik even aan ze heb kunnen ontsnappen…
            Vergelijkingen gaan altijd ergens mank, maar ik moet denken aan Lionel Messi: je kunt van alles en nog wat loslaten op de man, sociologen, psychologen, biologen, natuurkundigen, economen, theorieën over trainingen, over topsport, kapitaal en over het gevecht om het bereiken van topposities: zo gauw de speler een in zijn souplesse van schoonheid praktisch onnavolgbaar actie maakt, brengt dat iedereen die van dat spel houdt in extase, terwijl de speler zelf er misschien nog het meest opgetogen verbaasd over is welk genotvol geluk hij zo-even op of ondanks dat in feite in vele opzichten banale grasveld heeft neergezet en als het ware zelf, dus zowel dankzij als ondanks zichzelf heeft mogen meemaken.

***

Nog enkele uitspraken van Bourdieu.
            ‘Het krachtenveld,’ zegt hij, ‘is ook een veld van gevechten om de verandering van de krachtsverhoudingen.’ Het doet denken aan Darwins theorie over the survival of the fittest. En al gauw heb je de neiging om op grond daarvan te denken dat in zo’n literair veld iedereen de centrale of hoogste positie zou willen innemen, plat gezegd: dat iedere schrijver een bestseller geschreven wil hebben. Ik denk niet dat Bourdieu dat zo ziet, in elk geval zie ik het zelf niet zo. Om onbescheiden mijn eigen ‘geval’ als voorbeeld te nemen: ik geloof simpelweg dat er momenteel in het Nederlandse taalgebied hooguit enkele duizenden lezers bij machte zijn om bepaalde hoogstaande poëzie op de eigenlijke waarde ervan te lezen en er dus artistiek, schöpferisch van te kunnen genieten. De redenen voor dat geringe aantal zijn te zoeken in onder meer de ‘krachtenvelden’ van het onderwijs en van de mediacultuur. Bourdieu heeft het over de macht van instituties die ‘consumenten’ afleveren ‘die in staat zijn een kunstwerk als zodanig, dat wil zeggen als waarde, te erkennen, te beginnen bij de leraren en de ouders die verantwoordelijk zijn voor het eerste inprenten van kunstzinnige disposities.’ Dat klinkt tussen de woorden hoopvoller dan dat ik erover ben, maar dat het beter zou moeten en kunnen vind ik zeker. Maar hebben we daar nog de tijd voor over? Geconcentreerd lezen vraagt om een een zo min mogelijk gelimiteerde leestijd, om een bepaald soort duur en duurvermogen, niet om een ‘onbeperkte datalimiet’.
            De anders dan realistische en psychologische roman, zoals die bijvoorbeeld in Frankrijk onder de benaming nouveau roman ontstaan en ontwikkeld is, verlangt, aldus Bourdieu, ‘een leeshouding die tot nu toe was voorbehouden aan die voor de poëzie – het “ideale” grensgeval is de scholastieke oefening van de dechiffrering of de op herhaalde lectuur gefundeerde herschepping.’ En hij heeft het daarbij over schrijvers die het zich als taak stellen hun romans niet als ‘schriftuur van een avontuur’, maar als ‘avontuur van een schriftuur’ te laten lezen. Zelf zou ik een ideale roman veeleer willen zien als een combinatie van beide, als tegengestelden opgevoerde definities: als ‘avontuur van een schriftuur van een avontuur’ (maar beslist niet als ‘schriftuur van een avontuur van een schriftuur’…! ).
            Hoe dan ook, het getuigt van een volslagen gebrek aan realiteitszin te menen dat je in het huidige tijdgewricht voor een roman of prozaboek met zo’n insteek, nog afgezien van het door niemand te overziene aanbod van titels, honderdduizend of meer lezende kopers kunt vinden!
            Er blijft dus niets anders over dan in het huidige literaire veld te knokken voor een plekje dat de ruimte biedt aan enkele duizenden lezers die bestand zijn tegen de aan- en opzuigende dominante krachten in datzelfde veld, en om te proberen, al is het bijna blind tastend, die kleine maar voor je werk belangrijke schare potentiële lezers ook naar die plek te krijgen. Van grote of grotere (een overtreffende trap die hier ‘iets kleinere’ betekent) commerciële concernuitgeverijen valt in dit opzicht in elk geval weinig te verwachten, aangezien die het verstevigen of behouden van de machtspositie van hun potentiële bestsellerauteurs altijd zullen laten prevaleren boven het als alibi in leven blijven houden van een bloeiende ‘niche’, zoals dat wordt genoemd. Een ‘niche’ is van (Franse) oorsprong een ‘holle ruimte in een muur’. Een nis in welke muur wanneer het woord in overdrachtelijke, culturele zin wordt gebruikt? In die van de bestsellercultuur of een media- en consumptiecultuur waartegen menig niche-boek juist expliciet of impliciet protest aantekent! Kan het wranger?
            Ik zei het al: het literaire veld is een verschrikking, omdat je er niet aan ontkomt. Behalve wanneer je echt schrijft of echt leest.




[*] Dat wil zeggen, in een voor mij heel wat vlotter leesbare Duitse vertaling (in: Pierre Bourdieu, Kunst und Kultur, Suhrkamp, Berlijn 2015). 

dinsdag 14 november 2017

WERKEN IN, DOOR EN MET MONTALE

Eugenio Montale (rechts) op het terras van Le Giubbe Rosse, Florence

De mening dat men een gedicht eerst moet ‘ervaren’ alvorens het te begrijpen, of dat poëzie iets is wat veeleer gevoeld dan begrepen kan, ja, moet worden, stuit bij mij acuut op weerstand. Niet zozeer omdat ik het met zo’n opvatting geheel of gedeeltelijk oneens zou zijn, maar omdat het de gemakzucht van wazigheid en artistiekerigheid legitimeert bij zowel dichters als lezers. Terwijl ik tegelijkertijd een zwak blijf houden voor een uitspraak van de (jonge) taalfilosoof Ludwig Wittgenstein: die was op verzoek van Georg Trakl naar Krakau gereisd, om de zevenentwintigjarige dichter voor het eerst te kunnen ontmoeten, maar hij kwam twee dagen te laat – en enkele weken daarna, eind november 1914, schreef hij in een brief over de gedichten van Trakl: ‘Ich verstehe sie nicht; aber ihr Ton beglückt mich. Es ist der Ton der wahrhaft genialen Menschen.’ [‘Ik begrijp ze niet; maar hun toon brengt me in verrukking. Het is de toon van de waarachtig geniale mensen.’]
         De Italiaanse dichter Eugenio Montale, zo’n negen jaar na Trakl geboren, werd bijna 85. Op nogal wat van Montale’s gedichten kun je Wittgensteins uitlating loslaten, maar ook dan graag zonder te vergeten dat het de uitlating was van een (jonge) taalfilosoof. (Wittgenstein schreef zijn Tractatus Logico-Philosophicus tijdens de Eerste Wereldoorlog.)
         Zojuist is in boekvorm een vertaling verschenen van vijftien gedichten die Montale in de jaren 1940 - 1942 schreef en die in 1943 in Lugano werden uitgegeven onder de titel Finisterre. Een geweldige uitgave, deze Nederlandse! Alleen al omdat de gedichten slechts 2 x 15 pagina’s (links de originele teksten, rechts de Nederlandse vertalingen) van het 160 pagina’s tellende boek in beslag nemen.
         Allereerst komt Cees Nooteboom kort aan het woord met een mooi, algemeen voorwoord, waarin hij de lezer er al op wijst dat hij of zij ‘zich meer dan normale moeite’ moet geven, want bij Montale gaat het om ‘een gecompliceerd oeuvre dat voor een groot deel bestaat uit allusies, min of meer verborgen betekenissen, en een denksysteem dat volstrekt eigen is.’
         Hij haalt ook een behartenswaardige uitspraak van Ezra Pound aan die ik nog niet kende: ‘One demands the right, now and again, to write for a few people with special interests.’ Ik heb het bange gevoel dat de mogelijkheden om dat soort werk, dus voor een exclusief aantal lezers, ook gepubliceerd te krijgen in de huidige conjunctuur almaar kleiner worden. Maar dit terzijde.
         Dan volgt een zeer ruime inleiding door vertaalster Liesje Schreuders, waarin wordt ingegaan op zowel Montale’s leven en werk, als op Finisterre in het bijzonder, de versificatie en de stijl ervan, en waarin wordt verduidelijkt waarom er al dan niet voor bepaalde vertaalopties werd gekozen.
         Redenen genoeg dus om af te haken voor lezers die van poëzie niets anders willen dan, ongestoord door gebabbel erover en eromheen, liefst met gesloten ogen, te worden om-, over- en doorspoeld.
         Redenen genoeg ook voor andere lezers om eindelijk eens die gedichten zelf aan het woord te zien en te horen, om daarbij te ervaren dat die in eerste instantie vooral onbegrijpelijke en ongrijpbare taalgolf-, -spoel- en -draaibewegingen lijken.
         Maar na 2 x 15 bladzijden met dat soort poëzie is Liesje Schreuders er weer: dit keer met bijna 80 bladzijden detailaantekeningen… Met die aantekeningen verklaart ze niet zozeer de gedichten als wel haar vertaalkeuzes, dat wil zeggen, ze legt bijvoorbeeld uit wat een bepaalde zinswending in het Italiaans betekent en waarom zij niet voor die maar voor deze ‘oplossing’ heeft gekozen, waarbij ze waar nodig ook niet nalaat te wijzen op bronnen waar Montale op teruggrijpt of naar hint. Schreuders laat je op die manier gastvrij met haar mee lezen, je mag als het ware naast haar zitten, met haar meekijken in haar vertalerswerkplaats. Dat is op zich al een vrij unieke belevenis.
         Wanneer je je daarbij telkens weer naar de Italiaanse en de Nederlandse gedichten laat terugsturen, zie je die gedichten groeien tot wat ze kennelijk moeten zijn, tot wat ze in zich hebben; groeien, dus juist niet gereduceerd worden tot ‘eigenlijke’ of ‘achterliggende’ betekenissen, integendeel.

Ik moet bekennen dat Montale’s poëzie niet direct die van mijn stiel is en dat ook niet gauw zal worden, vermoed ik. Dat is wellicht vooral een kwestie van privésmaak en -interesse, zoals ik bijvoorbeeld ook meer met het schilderwerk van Gris heb dan met dat van Matisse, terwijl ik beider kunstenaarschap hoog aansla.
        Feit is en blijft dat er een geweldige Nederlandse uitgave van Finisterre is verschenen: dit is nou eens letterlijk een echte werkuitgave!





[Eugenio Montale, Finisterre is verschenen bij Uitgeverij Koppernik. Persoonlijk had ik op geen enkele wijze bemoeienis met de planning en totstandkoming van de uitgave.]